საოჯახო განლაგების ისტორია

3 ᲒᲐᲕᲚᲔᲜᲘᲐᲜᲘ ᲤᲡᲘᲥᲝᲗᲔᲠᲐᲞᲘᲣᲚᲘ ᲛᲘᲛᲐᲠᲗᲣᲚᲔᲑᲐ:

CBT, ᲡᲥᲔᲛᲐ ᲗᲔᲠᲐᲞᲘᲐ ᲓᲐ ᲢᲠᲐᲜᲖᲐᲥᲪᲘᲣᲚᲘ ᲐᲜᲐᲚᲘᲖᲘ

ᲗᲐᲜᲐᲛᲔᲓᲠᲝᲕᲔ ᲐᲓᲐᲛᲘᲐᲜᲘᲡ ᲨᲘᲜᲐᲒᲐᲜᲘ ᲡᲐᲛᲧᲐᲠᲝᲡ ᲠᲣᲙᲔᲑᲘ ᲓᲐ ᲛᲐᲗᲘ ᲐᲮᲡᲜᲘᲡ ᲒᲖᲔᲑᲘ

დღეს, როცა ფსიქოლოგია ხელმისაწვდომია როგორც არასდროს, ადამიანებს ხშირად უჩნდებათ კითხვა:

რომელი თერაპია მუშაობს ჩემს მდგომარეობაზე?

ან:

რა განსხვავებაა ისეთ პოპულარულ მიდგომებს შორის, როგორებიცაა CBT, სქემა თერაპია და TA?

ეს სამი თერაპია სხვადასხვა ეპოქაში შეიქმნა, სხვადასხვა ავტორებმა დააფუძნეს და ბევრ კუთხით განსხვავდება — მაგრამ თუ ზედაპირშივე შევჩერდით, მათ შორის არსებულ სიღრმეს, სითბოსა და ადამიანურ ურთიერთობაზე დამყარებულ ლოგიკას ადვილად ვერ დავინახავთ.

ამ მასალაში მე მოგიყვები თითოეული მოდელის ფილოსოფიურ საწყისს, იმ ემოციურ და ფსიქოლოგიურ სივრცეებს, სადაც ისინი მუშაობენ, და იმ უნიკალურ ხედვებს, რომლებსაც ისინი გვთავაზობენ საკუთარ თავთან და ურთიერთობებთან შესახედავად.

ეს ტექსტი შექმნილია არა როგორც მშრალი თეორია, არამედ როგორც სითბოთი და ზრუნვით დაწერილი თერაპიული გზამკვლევი, რომლის მიზანიცაა დაგანახოს:

რა ხდება მაშინ, როცა ადამიანი იწყებს საკუთარ ფსიქიკასთან დიალოგს.

ᲙᲝᲒᲜᲘᲢᲣᲠ-ᲥᲪᲔᲕᲘᲗᲘ ᲗᲔᲠᲐᲞᲘᲐ (CBT): ᲒᲝᲜᲔᲑᲘᲡ ᲛᲝᲥᲜᲘᲚᲝᲑᲐ ᲓᲐ ᲠᲔᲐᲚᲝᲑᲐᲡᲗᲐᲜ ᲓᲐᲑᲠᲣᲜᲔᲑᲐ

ᲠᲝᲒᲝᲠ ᲓᲐᲘᲬᲧᲝ CBT — ᲐᲓᲐᲛᲘᲐᲜᲘ ᲓᲐ ᲛᲘᲡᲘ ᲐᲖᲠᲔᲑᲘ

1960-იანი წლები ფსიქოლოგიისთვის გარდამტეხი აღმოჩნდა. ამ პერიოდში ამერიკელმა ფსიქიატრმა აარონ ბეკმა შენიშნა საინტერესო მოვლენა:

ადამიანები, რომლებიც დეპრესიით ან შფოთვით იტანჯებიან, სამყაროს არა რეალობის მიხედვით ხედავენ — არამედ იმ პრიზმით, რასაც მათი შიდა დიალოგი კარნახობს.

ბეკმა მისცა სახელიც:

„დაფიქსირებული ნეგატიური ფიქრები“.

მაგალითად:

„მე აუცილებლად ჩავვარდები თავის მოტეხილობაში“
„არავის მოვწონვარ“
„ეს სიტუაცია საშიშია“

ეს ფიქრები ავტომატურია, ხანმოკლეა, მაგრამ საოცარი ძალა აქვთ: მათ ერთ წამში შეუძლიათ სხეულის დაძაბვა, გულის ცემა, შფოთვა და ემოციური ატაკა გამოიწვიონ.

CBT სწორედ აქედან იწყება:

თუ აზრი არის პრობლემა — აზრის შეცვლაც არის გზა განკურნებისკენ.

ᲠᲐᲡᲐᲪ CBT ᲒᲕᲐᲡᲬᲐᲕᲚᲘᲡ: ᲔᲛᲝᲪᲘᲐ ᲐᲖᲠᲘᲡ ᲓᲐᲡᲙᲕᲜᲐᲐ

CBT გვასწავლის, რომ:

ემოციები არ არის შემთხვევითობა
ემოცია არის აზრის პასუხი
ქცევა არის ემოციის პირდაპირი შედეგი

მაგალითად:

ვინმემ დაგვიკრა ხმა და ჩვენ გავიფიქრეთ:

„ის გაბრაზებულია ჩემზე.“

ამას მოჰყვება:

გულში ისეთი შეგრძნება, თითქოს რაღაც “შემჯდარია”.

ხოლო ქცევადად:

თავის დაქცევა, ურთიერთობის მოშორება ან თავდაცვითი შეტევა.

CBT ამბობს:

თუ შეცვლი აზრს → შეცვლი ემოციას → შეცვლი ქცევას.

ეს არის მარტივი, მაგრამ ძლიერი სამკუთხედი.

CBT-ᲘᲡ ᲞᲠᲐᲥᲢᲘᲙᲣᲚᲘ ᲛᲔᲗᲝᲓᲔᲑᲘ

● აზრების დაჭერა (thought catching)

ადამიანი სწავლობს შეამჩნიოს თავისი შიდა ხმა — ის, რასაც ჩვეულებრივ დიდი ყურადღება არ ექცევა.

● კოგნიტური გამრუდებების იდენტიფიკაცია

მაგ. „ყველა ჩემზე ცუდად ფიქრობს“ → გენერალიზაცია.

„თუ ერთხელ შემეშალა, ყოველთვის შემცდება“ → კატასტროფიზაცია.

● ქცევითი ექსპერიმენტები

მაგ. თუ გგონია, რომ „ყველას აწუხებთ შენი კითხვა“, ნახავ — მართლა ასეა?

● ექსპოზიცია

შიშთან თანდათან შეხვედრა უსაფრთხო გარემოში.

CBT-ᲘᲡ ᲔᲛᲝᲪᲘᲣᲠᲘ ᲓᲐ ᲗᲔᲠᲐᲞᲘᲣᲚᲘ ᲦᲘᲠᲔᲑᲣᲚᲔᲑᲐ

CBT არ გპირდება „ღრმა განკურნებას“ ბავშვობიდან — მაგრამ გაძლევს:

კონტროლს
სტაბილურობას
შინაგან უსაფრთხოებას
რეალისტურ ხედვას

ეს არის თერაპიის სახეობა, რომელიც ადამიანს აძლევს კუნთს — გონებრივი მოქნილობის კუნთს, რომელსაც შეუძლია ცხოვრების გამოწვევებთან მართვა.

ᲡᲥᲔᲛᲐ ᲗᲔᲠᲐᲞᲘᲐ: ᲔᲛᲝᲪᲘᲣᲠᲘ ᲙᲕᲐᲚᲘᲡ ᲐᲦᲛᲝᲩᲔᲜᲐ ᲓᲐ ᲒᲐᲜᲙᲣᲠᲜᲔᲑᲐ

ᲠᲐᲢᲝᲛ ᲘᲧᲝ ᲡᲐᲭᲘᲠᲝ ᲐᲮᲐᲚᲘ ᲗᲔᲠᲐᲞᲘᲐ CBT-ᲘᲡ ᲨᲔᲛᲓᲔᲒ?

ზოგი ადამიანი CBT-ს წესებს impeccably ასრულებს, მაგრამ შინაგანი ტკივილი მაინც რჩება.

მათთვის პრობლემები მხოლოდ აზრებში არ იყო — პრობლემა ემოციებში, სხეულში, ბავშვობაში და გაუცნობიერებელ შაბლონებში იმალებოდა.

ამ ასე იბადა სქემა თერაპია — თერაპია, რომელიც არა მხოლოდ აზრს, არამედ ემოციურ ფესვებს კურნავს.

ᲠᲐ ᲐᲠᲘᲡ ᲡᲥᲔᲛᲐ?

ჯეფრი იანგი, CBT-ის ერთ-ერთი მთავარი ფიგურა, წლების მუშაობის შემდეგ მიხვდა:

ერიკ ბერნემ შენიშნა შემდეგი:

სქემა არის:

ბავშვობაში მიღებული გამოცდილება
ემოციური ჭრილობა, რომელიც არ მოუარეს
განმეორებადი შაბლონი, რომელიც ზრდასრულობაში მეორდება
რწმენა საკუთარ თავზე და სამყაროზე

მაგალითად: „მე მარტო დავრჩები.“ „არავის სჭირდება ჩემი ემოციები.“ „ვუყვარვარ მხოლოდ მაშინ, როცა სასარგებლო ვარ.“

სქემებს საოცარი ძალა აქვთ — ისინი „მშვიდად“ მართავენ ჩვენს ცხოვრებას, სანამ არ შევამჩნევთ.

ᲡᲥᲔᲛᲐ-ᲛᲝᲓᲔᲑᲘ: ᲩᲕᲔᲜᲘ ᲨᲘᲓᲐ ᲞᲔᲠᲡᲝᲜᲐᲟᲔᲑᲘ

სქემა თერაპია გვაჩვენებს, რომ ჩვენს თავში ცხოვრობს რამდენიმე „პერსონაჟი“:

დაუცველი ბავშვი — ტკივილი, წყენა, შიში
გაბრაზებული ბავშვი — პროტესტი, იმპულსი
დამორჩილებული დამცველი — ყველაფრის „გადაყლაპვა“
განმიჯნული დამცველი — გაქცევა, ემოციური გათიშვა
მკაცრი მშობელი — შიდა კრიტიკოსი
ჯანმრთელი ზრდასრული — ის, ვინც გვიცავს და გვიყურებს სიყვარულით

თერაპიის მთელი მიზანი არის:

ჯანმრთელი ზრდასრული გააძლიერო ისე, რომ ბავშვური ნაწილები აღარ იყვნენ დაუცველი.

ᲡᲥᲔᲛᲐ ᲗᲔᲠᲐᲞᲘᲘᲡ ᲛᲔᲗᲝᲓᲔᲑᲘ

● ემოციური გადაპროგრამება (Imagery Rescripting)

ბავშვობის სცენების ხელახალი, ნაზად გადაწერა.

● Reparenting — ახალი, უსაფრთხო შინაგანი მშობლის აშენება

თერაპევტი დროებით ხდება მოდელი, როგორია თანაგრძნობა და ზრუნვა.

● სხეულის მუშაობა

ემოციების somatic გამოხატვა.

● ქცევითი ცვლილებები

რეალური საზღვრების სწავლა.

ᲡᲥᲔᲛᲐ ᲗᲔᲠᲐᲞᲘᲐ ᲐᲠᲘᲡ ᲐᲓᲒᲘᲚᲘ, ᲡᲐᲓᲐᲪ ᲐᲓᲐᲛᲘᲐᲜᲘ ᲑᲝᲚᲝᲡ ᲓᲐ ᲑᲝᲚᲝᲡ ᲐᲛᲩᲜᲔᲕᲡ:

რატომ ეწყინება ერთი შეხედვით უმნიშვნელო სიტყვა
რატომ ირჩევს ერთსა და იმავე ტიპის პარტნიორებს
რატომ ბრუნდება ტოქსიკურ სიტუაციაში
რატომ იღვიძებს შფოთვით
რატომ „ეთამაშება“ სამყაროს ერთი და იგივე შიდა სცენარი

ეს თერაპია არა გონებას — სულს კურნავს.

ᲢᲠᲐᲜᲖᲐᲥᲪᲘᲣᲚᲘ ᲐᲜᲐᲚᲘᲖᲘ (TA): ᲣᲠᲗᲘᲔᲠᲗᲝᲑᲔᲑᲘᲡ ᲤᲡᲘᲥᲝᲚᲝᲒᲘᲐ ᲓᲐ ᲪᲮᲝᲕᲠᲔᲑᲘᲡ ᲡᲪᲔᲜᲐᲠᲔᲑᲘ

ᲠᲐᲡ ᲐᲛᲩᲜᲔᲕᲓᲐ ᲔᲠᲘᲙ ᲑᲔᲠᲜᲔ

ადამიანების კონფლიქტები ხშირად არ არის რეალური პრობლემები — ისინი არის კომუნიკაციური როლების შეჯახება.

მაგალითად ვიღაც გვეკითხება:

„რატომ დააგვიანე?“ და ჩვენ იმას ვიგებთ, რასაც ბავშვობაში გვიყვიროდნენ: „შენ არასდროს ხარ ორგანიზებული!“

TA ამბობს:

შენს რეაქციას განაპირობებს არა სიტუაცია, არამედ ის როლი, რომელიც ამ მომენტში „ლაპარაკობს“.

TA-Ს ᲡᲐᲛᲘ ᲨᲘᲓᲐ ᲠᲔᲟᲘᲛᲘ:

მშობელი — აკრიტიკებს, ასწავლის, კარნახობს
ზრდასრული — მშვიდი, ლოგიკური, მომენტში
ბავშვი — ემოციური, თამაშისმოყვარე, დაუცველი ან პროტესტული

ეს სამი რეჟიმი ერთმანეთში ცვალებადია და ამ ცვალებადობას აქვს შედეგი:

როდის და როგორ ვკავშირდებით სხვებს.

TA-Ს "ᲗᲐᲛᲐᲨᲔᲑᲘ" — ᲓᲠᲐᲛᲐᲢᲣᲚᲘ ᲡᲪᲔᲜᲐᲠᲔᲑᲘ ᲣᲠᲗᲘᲔᲠᲗᲝᲑᲐᲨᲘ

ბერნემ აღწერა თამაშების მთელი ჩამონათვალი, მაგ.:

„ნახე, როგორი კარგი ვარ შენი გამო“
„მიღადავებენ, ყველა ცუდად მექცევა“
„მიშველე!“
„არასდროს გამიგებენ“

ეს არის სცენარები, რომლებიც Ხდება, სანამ ცნობიერება არ გამოჩნდება.

TA ᲒᲕᲐᲡᲬᲐᲕᲚᲘᲡ:

როგორ შევაჩეროთ დამაზიანებელი თამაშები
როგორ გადავიდეთ ზრდასრულ მოდზე
როგორ დავინახოთ პარტნიორის/პარტნიორის როლები
როგორ დავწეროთ „ახალი ცხოვრების სცენარი“

ეს თერაპია განსაკუთრებით ეფექტურია:

ურთიერთობებში
ოჯახურ კონფლიქტებში
კომუნიკაციურ სირთულეებში

ᲠᲝᲒᲝᲠ ᲐᲕᲡᲔᲑᲡ ᲔᲡ ᲡᲐᲛᲘ ᲛᲝᲓᲔᲚᲘ ᲔᲠᲗᲛᲐᲜᲔᲗᲡ

CBT — გონების სტრუქტურა და აზრების ლოგიკა

სქემა თერაპია — ემოციური ფესვები და ბავშვობის განკურნება

TA — ურთიერთობების სცენარები და კომუნიკაცია

ისინი ერთად ქმნიან სამსაფეხურიან საერთო გზას:

1) CBT გვაძლევს გააზრებულ კონტროლს

— ვსწავლობთ აზრების დაკვირვებას და ცვლილებას.

2) სქემა თერაპია კურნავს საფუძველს

— ვხედავთ, საიდან მოდიან ეს აზრები და ემოციები.

3) TA ცვლის ურთიერთობების დინამიკას

— ვსწავლობთ როგორ არ ავღწეროთ ძველი „სცენარი“ ახლაც.

ᲓᲐᲡᲙᲕᲜᲐ: ᲡᲐᲛᲘ ᲗᲔᲠᲐᲞᲘᲐ, ᲔᲠᲗᲘ ᲡᲐᲔᲠᲗᲝ ᲛᲘᲖᲐᲜᲘ

მათ შორის განსხვავებები ძალიან მნიშვნელოვანია, მაგრამ სამივე მოდელი ერთდროულად პასუხობს ადამიანის სამ სამყაროს:

ინტელექტუალურ სამყაროს (CBT)
ემოციურ სამყაროს (Schema Therapy)
ურთიერთობით სამყაროს (TA)

როდესაც ეს სამივე ჰარმონიაშია — ადამიანი იწყებს არა უბრალოდ „სიმპტომების მართვას“, არამედ ხმის დაბრუნებას საკუთარ ცხოვრებაში.