ᲡᲘᲡᲢᲔᲛᲔᲑᲘᲡ ᲗᲔᲝᲠᲘᲐ
ᲡᲘᲪᲝᲪᲮᲚᲘᲡ, ᲝᲠᲒᲐᲜᲘᲖᲛᲘᲡᲐ ᲓᲐ ᲣᲠᲗᲘᲔᲠᲗᲝᲑᲘᲡ ᲞᲠᲘᲜᲪᲘᲞᲔᲑᲘ
ᲘᲡᲢᲝᲠᲘᲣᲚᲘ ᲤᲔᲡᲕᲔᲑᲘ ᲓᲐ ᲑᲔᲠᲢᲐᲚᲐᲜᲤᲘᲡ ᲮᲔᲓᲕᲐ
სისტემების თეორია (System Theory) ჩამოყალიბდა მე-20 საუკუნის პირველ ნახევარში, როგორც პასუხი მეცნიერების ფრაგმენტაციასა და ზედმეტად სპეციფიკურ მიდგომებზე.
მისი ფუძემდებელი იყო ავსტრიელი ბიოლოგი ლუდვიგ ფ ონ ბერტალანფი (1901–1972), რომელმაც შექმნა ერთიანი სამეცნიერო მოდელი, რომელიც აერთიანებდა ბიოლოგიას, ფსიქოლოგიას, ეკონომიკას და სოციოლოგიას.
ბერტალანფის მიზანი იყო დაენახებინა, რომ ყველა ცოცხალი და არაცოცხალი სისტემა ემორჩილება ზოგად კანონებს — მიუხედავად მასშტაბისა, ფორმისა და ფუნქციის განსხვავებისა.
ამ იდეამ მიიღო სახელი:
„ზოგადი სისტემების თეორია“ (General System Theory – GST)
ის განიხილავდა სამყაროს, როგორც ურთიერთდაკავშირებულ მთლიანობას, სადაც არც ერთი ელემენტი არ არსებობს იზოლაციაში.
„ბუნებაში არაფერი არსებობს ცალკე. ყველაფერი არის სისტემური.“
ᲡᲘᲡᲢᲔᲛᲘᲡ ᲒᲐᲜᲡᲐᲖᲦᲕᲠᲔᲑᲐ ᲓᲐ ᲫᲘᲠᲘᲗᲐᲓᲘ ᲛᲐᲮᲐᲡᲘᲐᲗᲔᲑᲚᲔᲑᲘ
სისტემა არის ელემენტთა ერთობლიობა, რომლებიც ურთიერთმოქმედებენ საერთო მიზნის მისაღწევად.
მათი ურთიერთქმედება ქმნის ისეთ თვისებებს, რომლებიც არ მოიძებნება ცალკეულ კომპონენტებში.
სისტემის ძირითადი მახასიათებლები:
-
საზღვარი — განსაზღვრავს, რა ეკუთვნის სისტემას და რა არის მის გარეთ.
-
სტრუქტურა — აწყობს ელემენტებს ურთიერთობების ქსელად.
-
ფუნქცია — ამ ურთიერთობების მიზნობრივი შედეგი.
-
უკუკავშირი — თვითრეგულაციის მექანიზმი, რომელიც ინარჩუნებს ბალანსს.
-
გარემო — ყველაფერი, რაც ზემოქმედებს სისტემაზე ან მისგან იღებს გავლენას.
ამ მახასიათებლებით სისტემა აღწერილი შეიძლება იყოს როგორც ცოცხალი ორგანიზმი, რომელიც მუდმივად იცვლება და ადაპტირდება.
ᲦᲘᲐ ᲓᲐ ᲓᲐᲮᲣᲠᲣᲚᲘ ᲡᲘᲡᲢᲔᲛᲔᲑᲘ
ბერტალანფის ერთ-ერთი მთავარი წვლილი იყო განსხვავება ღია და დახურულ სისტემებს შორის.
-
დახურული სისტემა იზოლირებულია გარემოსგან. ის არ იღებს ახალ ენერგიას, ინფორმაციას ან მასალას. ასეთი სისტემა დროთა განმავლობაში ნელდება და კვდება.
-
ღია სისტემა, პირიქით, ურთიერთქმედებს გარემოსთან, ცვლის მასალებს, ენერგიას და ინფორმაციას.
ღია სისტემა არის სიცოცხლის ნამდვილი ნიშანი.
„ცხოვრება არის ღია სისტემის მუდმივი გაცვლა გარემოსთან.“
ყველა ცოცხალი ორგანიზმი — ადამიანი, ოჯახი, ორგანიზაცია, ერი — არის ღია სისტემა.
ᲡᲘᲡᲢᲔᲛᲣᲠᲘ ᲞᲠᲘᲜᲪᲘᲞᲔᲑᲘ
სისტემების თეორია გვთავაზობს ზოგად პრინციპებს, რომლებიც მოქმედებენ როგორც ბიოლოგიურ, ისე სოციალურ დონეებზე.
ეს პრინციპები გვიჩვენებენ, როგორ ფუნქციონირებს ბუნება, საზოგადოება და ორგანიზაცია.
ᲙᲝᲛᲞᲚᲔᲥᲡᲣᲠᲝᲑᲐ
სისტემა შედგება მრავალ ელემენტისა და ურთიერთობებისგან.
ეს ქმნის რთულ ქსელს, სადაც ცვლილება ერთ ელემენტში გავლენას ახდენს მთელ სისტემაზე.
კომპლექსურობა არ არის ქაოსი — ეს არის დინამიკური წონასწორობა მრავალფეროვნებასა და სტრუქტურას შორის.
ᲣᲙᲣᲙᲐᲕᲨᲘᲠᲘ
უკუკავშირი არის ინფორმაცია, რომელსაც სისტემა იღებს საკუთარი ქცევის შედეგებზე.
ის შეიძლება იყოს:
-
ნეგატიური უკუკავშირი – სტაბილურობის და ბალანსის შენარჩუნებისთვის.
-
პოზიტიური უკუკავშირი – ზრდისა და ცვლილების სტიმულირებისთვის.
უკუკავშირი ქმნის თვითრეგულაციის მექანიზმს, რაც სისტემას საშუალებას აძლევს ისწავლოს, განახლდეს და თვითშეიცვალოს.
ᲑᲐᲚᲐᲜᲡᲘ ᲓᲐ ᲞᲝᲚᲐᲠᲝᲑᲐ
სისტემები მუდმივად მოძრაობენ სტაბილურობასა და ცვლილებას შორის.
ეს ორი პოლუსი — თვითშენარჩუნება და განვითარება — ქმნის სიცოცხლის დინამიკას.
სიცოცხლე არის ბალანსის ძიება და არა მისი ერთჯერადი მიღწევა.
ᲗᲕᲘᲗᲝᲠᲒᲐᲜᲘᲖᲔᲑᲐ
სისტემას არ სჭირდება გარე კონტროლი, რომ შეიცვალოს — მას აქვს შინაგანი უნარი თვითორგანიზებისა. ბერტალანფის აზრით, თვითორგანიზება არის სიცოცხლის ნამდვილი თვისება:
„ცოცხალი ორგანიზმი არ რეაგირებს მხოლოდ სტიმულზე, ის ქმნის საკუთარ პასუხს.“
ᲡᲝᲪᲘᲐᲚᲣᲠᲘ ᲓᲐ ᲝᲠᲒᲐᲜᲘᲖᲐᲪᲘᲣᲚᲘ ᲡᲘᲡᲢᲔᲛᲔᲑᲘ
სისტემების თეორიის განვითარებაში გადამწყვეტი როლი ითამაშა გერმანელმა სოციოლოგმა ნიკლას ლუმანმა (1927–1998).
მან შექმნა სოციალური სისტემების თეორია, სადაც აღნიშნა, რომ სოციალური სისტემა არ შედგება ადამიანებისგან, არამედ კომუნიკაციისგან.
ადამიანები ქმნიან სისტემის გარემოს, ხოლო თვით სისტემა არსებობს მხოლოდ მაშინ, როცა მიმდინარეობს ურთიერთქმედება, საუბარი და ინფორმაციის გაცვლა.
ამგვარად, ორგანიზაცია — იქნება ეს კომპანია, გუნდი თუ სახელმწიფო — არის კომუნიკაციის ქსელი, რომელიც თავის წესებს თვითონ ქმნის. ლუმანისთვის ორგანიზაცია არის: „საკუთარ კომუნიკაციაში თვითმოხდენილი სტრუქტურა.“
ᲞᲝᲚᲐᲠᲝᲑᲐ ᲓᲐ ᲡᲘᲪᲝᲪᲮᲚᲘᲡ ᲬᲝᲜᲐᲡᲬᲝᲠᲝᲑᲐ
სისტემების თეორია სამყაროს ხედავს როგორც პოლარულ ერთობას:
სიცოცხლე არსებობს მხოლოდ მაშინ, როცა ერთდროულად მოქმედებენ ურთიერთსაპირისპირო ძალები — სტაბილურობა და ცვლილება, ერთიანობა და მრავალფეროვნება, სტრუქტურა და თავისუფლება.
ეს პოლარული პრინციპი გვხვდება ბიოლოგიაში, ფიზიკაში, ფსიქოლოგიასა და სოციალურ სისტემებშიც.
მაგალითად:
-
უჯრედი ინარჩუნებს მემბრანას (საზღვარს), მაგრამ ამავდროულად ცვლის ნივთიერებებს გარემოსთან.
-
ოჯახი ინარჩუნებს ტრადიციებს, მაგრამ ვითარდება ახალ პირობებთან ადაპტაციით.
-
კომპანია იცავს თავის იდენტობას, მაგრამ ინოვაციით ზრდის შესაძლებლობებს.
ᲝᲠᲒᲐᲜᲘᲖᲛᲘ, ᲠᲝᲒᲝᲠᲪ ᲛᲔᲢᲐᲤᲝᲠᲐ
ბერტალანფის ხედვაში ორგანიზაცია არის ცოცხალი ორგანიზმი, რომელსაც სჭირდება პულსი, კვება, რეგენერაცია და აღდგენა.
ის ცხოვრობს ენერგიის ცვლით: იღებს, გარდაქმნის და აბრუნებს.
სისტემის სიცოცხლისუნარიანობა იზომება არა სტაბილურობით, არამედ ადაპტაციის უნარით — რამდენად შეუძლია მას უპასუხოს ცვლილებებს ისე, რომ არ დაკარგოს საკუთარი იდენტობა.
ᲡᲘᲡᲢᲔᲛᲣᲠᲘ ᲐᲖᲠᲝᲕᲜᲔᲑᲐ ᲛᲔᲪᲜᲘᲔᲠᲔᲑᲐᲡᲐ ᲓᲐ ᲗᲔᲠᲐᲞᲘᲐᲨᲘ
სისტემური მიდგომა დღეს გამოიყენება მრავალ დისციპლინაში:
-
ბიოლოგიაში — ეკოსისტემების ანალიზისთვის;
-
მედიცინაში — სხეულის ორგანოთა ურთიერთდამოკიდებულების გასაგებად;
-
ფსიქოთერაპიაში — ოჯახური და ორგანიზაციული კონსტელაციებისთვის;
-
მენეჯმენტში — კომპანიის სტრუქტურისა და დინამიკის ასახსნელად.
ბერტ ჰელინგერმა, სისტემური კონსტელაციების შემქმნელმა, სისტემური თეორიის პრინციპები გადაიტანა ადამიანურ ურთიერთობებში.
ის აჩვენებდა, რომ ოჯახიც და ორგანიზაციაც ემორჩილება ერთსა და იმავე სისტემურ კანონებს:
-
მიკუთვნება (ყველას აქვს თავისი ადგილი),
-
იერარქია,
-
გაცვლის ბალანსი.
ᲡᲘᲡᲢᲔᲛᲔᲑᲘᲡ ᲗᲔᲝᲠᲘᲘᲡ ᲤᲘᲚᲝᲡᲝᲤᲘᲐ
სისტემების თეორია ასწავლის სამყაროს ხედვას როგორც ურთიერთდამოკიდებულ ერთობლიობას.
ის უარყოფს კარტეზიანულ, ნაწილობრივ აზროვნებას და გვიბრუნებს ჰოლისტურ ცნობიერებას, სადაც ყველაფერი დაკავშირებულია.
ფილოსოფიურად, ეს მიდგომა ახლოს დგას ბუდისტურ და ტაოისტურ მსოფლმხედველობასთან:
სიცოცხლე არის ურთიერთქმედება და ცირკულაცია, არა სტაციონარული ფორმა.
ᲡᲘᲡᲢᲔᲛᲣᲠᲘ ᲮᲔᲓᲕᲐ ᲛᲗᲚᲘᲐᲜᲝᲑᲐᲖᲔ
ყველაფერი კავშირშია — მაშასადამე ყველაფერი მთლიანობაა.
ყველაფერი ერთდროულად მოქმედებს ყველაფერზე.
მთლიანობას აქვს მიდრეკილება სიახლოვისკენ — ანუ სისტემური ნაწილები ბუნებრივად ისწრაფვიან კავშირის და ურთიერთქმედებისკენ.
როგორც ზეჯამულ ფორმას, მთლიანს აქვს სტრუქტურები, რომლებიც განსაზღვრავენ მის თვითგადარჩენას და შემდგომ განვითარებას.
მთლიანობას საკუთარი სისტემური წესრიგი აქვს — ეს წესრიგი ინარჩუნებს სიცოცხლეს და მოძრაობას.
ზოგჯერ მთელი დამოკიდებულია მისი ელემენტების ურთიერთშემცვლელობაზე, ხოლო ზოგჯერ ელემენტების გამორიცხვა შეუძლებელია — რადგან ისინი სისტემის არსებითი ნაწილია.
ამ თვალსაზრისით, სამყაროს თითოეული ელემენტი წარმოადგენს უფრო დიდი მთლიანობის ნაწილის გამოხატულებას — და ამასთანავე, მთლიანი თავის ელემენტებში აირეკლება.
ᲐᲓᲐᲛᲘᲐᲜᲘᲡ ᲡᲘᲡᲢᲔᲛᲣᲠᲘ ᲒᲐᲒᲔᲑᲐ
ადამიანის სისტემური გაგება ეფუძნება პრინციპს, რომ ყოველი ადამიანი უფრო დიდის განუყოფელი ნაწილია.
ჩვენ არ ვარსებობთ იზოლირებულად — ჩვენ მუდმივად ვმონაწილეობთ ოჯახის, კულტურის, ერისა და კაცობრიობის მთლიანობაში.
ამიტომ ყველა ადამიანს აქვს განკუთვნადობის ერთნაირი უფლება.
როცა ადამიანი გამორიცხულია ან უარყოფილია, მთლიანი სისტემა კარგავს ბალანსს.
პატივისცემა თითოეული ადამიანის მიმართ ნიშნავს პატივისცემას მთლიანობის მიმართაც, რადგან ინდივიდი — ეს არის უფრო დიდი მთლიანობის ინდივიდუალური გამოხატულება.
როგორც უფრო დიდი მთლიანობის ნაწილი, ადამიანი ატარებს ამ მთლიანობის კოდს თავის შინაგან სტრუქტურაში.
ამიტომ თითოეული ადამიანი თავის არსით იგივეა, რაც მთლიანობა.
ყველა ადამიანი იმყოფება დაკავშირებული ერთიანობის მუდმივ რეზონანსულ რხევაში, სადაც ყოველი ქცევა და გადაწყვეტილება გავლენას ახდენს მთელ ქსელზე.
აქედან გამომდინარეობს, რომ ადამიანი უნდა აღიქმებოდეს მისი სისტემური კავშირების კონტექსტში — ოჯახური, კულტურული, კოლექტიური, სულიერი დონეებით.
და ბოლოს, სიმართლე ყოველთვის შუაშია (In Between) — ანუ იქ, სადაც ურთიერთობა არსებობს.
არც ერთი პოლუსი არ ფლობს სრულ ჭეშმარიტებას, რადგან სიცოცხლე თვითონ არის ურთიერთქმედების სივრცე.
ᲓᲐᲡᲙᲕᲜᲐ — ᲡᲘᲡᲢᲔᲛᲐ, ᲠᲝᲒᲝᲠᲪ ᲪᲮᲝᲕᲠᲔᲑᲘᲡ ᲔᲜᲐ
სისტემების თეორია გვაჩვენებს, რომ სამყაროში ყველაფერი ფუნქციონირებს ურთიერთობის პრინციპით.
სისტემა არსებობს მხოლოდ ურთიერთქმედებისას, ხოლო ურთიერთობა — მხოლოდ გაცვლისას.
სიცოცხლე კი არის ამ გაცვლის უწყვეტი ნაკადი.
ადამიანი, ოჯახი, ორგანიზაცია — ყველა წარმოადგენს ცოცხალ სისტემას, რომელიც თანაარსებობს გარემოსთან ენერგიისა და ინფორმაციის ცვლის გზით.
როცა გაცვლა ირღვევა — სისტემა სტაგნირდება; როცა ბალანსი აღდგება — სიცოცხლე განახლდება.
სისტემების თეორია გვასწავლის არა მხოლოდ მეცნიერებას, არამედ ხედვის ფორმას — სამყაროს როგორც ერთი დიდი ქსელის შეგრძნებას,
სადაც თითოეული ელემენტი მნიშვნელოვანია და ურთიერთდამოკიდებულია მთელზე.
ეს ხედვა ქმნის საფუძველს სისტემურ ინტელექტს — ცოდნას, რომელიც აერთიანებს გეშტალტის ფორმას და სისტემის ფუნქციას ერთიან სიცოცხლისეულ მოძრაობაში.